“Aan
de buitengrenzen van de Europese Unie
vindt een ware humanitaire tragedie plaats”, aldus
VVD-Europarlementariër
Jeanine Hennis-Plasschaert. Zij doelt op het lot van de
vluchtelingen die vanuit Noord- en
West-Afrika proberen Europa te bereiken via een risicovolle overtocht
over zee.
Jaarlijks vinden hierbij honderden mensen de dood. Talloze anderen zien
hun
wanhoopspoging gestuit door grenscontroles, waarna ze opgesloten of
teruggestuurd worden.
Deze
controles worden zowel uitgevoerd door
Europese landen, verenigt in het EU-agentschap Frontex, als door
Afrikaanse
marines. Nederland levert een militaire bijdrage aan de
Frontex-operaties.
Daarnaast heeft scheepswerf De Schelde recentelijk een contract met de
Marokkaanse marine gesloten voor de levering van drie fregatten. Het is
niet
uitgesloten dat deze ook voor grensbewaking ingezet gaan worden.
Het International
Centre for Migration Policy Development schat het
totale aantal migranten dat
jaarlijks de overtocht van Afrika naar Europa via zee waagt op 100.000
tot
120.000 mensen. Grote groepen worden op kleine, wankele bootjes
samengepropt.
Het gaat dan ook vaak mis. Jaarlijks vallen er vele doden door
verdrinking of door
honger en dorst. Ondanks de grote risico's zien veel mensen een vlucht
naar
Europa als enige uitweg uit een wanhopige situatie. “Voor hen is het
als
Russisch roulette: ik kom aan of ik sterf”, zegt een medewerker van de
Rode
Halve Maan in Mauretanië.
Door toenemende grensbewaking in Noord-Afrikaanse landen, onder druk van de Europese Unie, verschuift het vertrekpunt voor een oversteek via zee voor veel vluchtelingen naar zuidelijker landen. De te reizen afstanden worden daarmee groter, evenals de risico's.
Grensbewaking
De
buitengrenzen van de Europese Unie worden
steeds strenger bewaakt om het binnenkomen van niet-Westerse migranten
te
voorkomen. Zo wordt door middel van patrouilles in de Middellandse Zee
en de
Atlantische Oceaan getracht de grens tussen Europa en Afrika zo
gesloten
mogelijk te houden.
De
coördinatie van de grensbewaking vanuit de
Europese kant wordt gevoerd door het agentschap Frontex, opgericht in
2004. Het
agentschap beschikt over eigen patrouille-eenheden, samengesteld uit
materiële
en personele bijdragen van EU-lidstaten.
Nederland
levert personeel van de Marechaussee
en de Zeehavenpolitie, dat ingezet wordt binnen zogenaamde Rapid Border
Intervention Teams (RABITS), speciale grensbewakingseenheden. Voor het
tweede
halfjaar van 2008 zijn ook een fregat en een helikopter ter beschikking
van
Frontex gesteld, volgens een in maart door minister Hirsch Ballin van
Justitie
getekend Memorandum of Understanding. De voormalig commandant van de
Marechaussee, luitenant-generaal Minze Beuving, is sinds 2005
bestuursvoorzitter van Frontex.
Opmerkelijk
is dat Nederland bedongen heeft dat
vluchtelingen altijd worden overgedragen aan het land in wiens wateren
ze zijn
opgepikt en dat ze geen recht hebben om asiel aan te vragen in
Nederland, wat
normaal gesproken wel het geval zou zijn op het moment dat ze zich op
een
Nederlands schip bevinden. Het overdragen van vluchtelingen aan Marokko
betekent het overleveren aan het bepaald niet zachtzinnige, en
juridische
onrechtmatige, optreden van de Marokkaanse autoriteiten.
Frontex
werkt vooral samen met Noord-Afrikaanse
landen. Die samenwerking draagt een nogal dwingend karakter door de
zware druk
die van Europese zijde hiertoe is uitgeoefend. Zo heeft Spanje Marokko
jarenlang in harde bewoordingen beschuldigd van het onvoldoende
optreden tegen
illegale migratie.
Ook
worden militaire middelen, ondermeer
bedoeld voor grenscontroles, en financiering voor detentiecentra
verstrekt aan
deze landen. Die fungeren daarmee als vooruitgeschoven grensposten van
'Fort Europa'.
Met het hierboven genoemde verschuiven van de vertrekpunten van
immigratie
schuift deze grenspostfunctie mee naar
zuidelijker gelegen landen.
Inzet van fregatten
De
grensbewaking op de Middellandse Zee krijgt
steeds meer een (para)militair karakter., bijvoorbeeld door een toename
van de
inzet van nationale marines en hun schepen. Hoewel fregatten gezien hun
grootte
en bewapening niet de eerste keus lijken voor grensbewaking op zee,
worden ze
in dit kader wel degelijk ingezet voor het onderscheppen van
vluchtelingen.
Soms
gaat het hierbij om fregatten die voor een
ander doel rondvaren en daarbij op bootjes vluchtelingen stuiten. Zo
haalde in
september 2003 een Nederlandse fregat een boot met 36 vluchtelingen,
onderweg
van Marokko naar Spanje, uit de Middellandse Zee.
Zoals
hierboven al beschreven levert Nederland
echter ook een fregat aan Frontex, dus specifiek voor grensbewaking.
Eerder
zetten bijvoorbeeld Portugal, Italië en Spanje hiervoor al fregatten in.
Twee
NAVO Standing Naval Forces, bestaande uit
fregatten, in de Middellandse Zee, houden naast hun hoofdtaak,
patrouilles in
het kader van terrorismebestrijding, ook migratie over zee in de gaten
en
proberen deze tegen te gaan. “Activiteiten van de NAVO op de
Middellandse Zee
leveren waardevolle steun aan het werk van Frontex”, aldus de Raad van
de WEU.
Het is
vooralsnog onduidelijk of de fregatten
die De Schelde aan Marokko wil leveren ook voor grensbewaking gaan
worden
ingezet. Thales levert de radar voor deze schepen, maar dit is niet het
type
dat speciaal bedoeld is voor het opsporen van kleine bootjes.
Mensenrechtenschendingen
Internationale
hulp- en
mensenrechtenorganisaties uiten al jarenlang felle kritiek op zowel de
Frontex-operaties als het optreden van de Marokkaanse overheid tegen
vluchtelingen.
Ook Marokkaanse organisaties in Nederland keerden zich tegen de omgang
van de
Marokkaanse autoriteiten met vluchtelingen.
Nicola
Duckworth van Amnesty International: “De
autoriteiten van Spanje en Marokko gebruiken niet alleen excessieve
dwang om
migranten en asielzoekers gedwongen terug te sturen, in veel gevallen
worden ze
direct uitgewezen en in grote getalen teruggestuurd naar landen waar ze
het
risico lopen gemarteld of op andere manieren slecht behandeld te
worden. [...]
Door hen uit te wijzen hebben beide landen hun nationale en
internationale
verplichtingen jegens migranten en asielzoekers geschonden.”
Ook
het UNHCR komt tot de
conclusie dat bij het tegenhouden
en terugsturen van vluchtelingen in de West-Afrikaanse wateren niet
gehandeld
wordt conform internationaal vluchtelingenrecht.
De
verantwoordelijkheid voor de slechte
behandeling van vluchtelingen aan de grens tussen Europa en Afrika kan
echter
niet alleen worden afgeschoven op grenslanden als Spanje en Marokko.
Via
Frontex en gezamenlijk beleid is de hele EU hiervoor
medeverantwoordelijk.
Thomas
Spijkerboer, hoogleraar migratierecht
aan de Vrije Universiteit Amsterdam: “Voor het optreden van Spaanse
grenswachten is Nederland in politieke zin rechtstreeks
verantwoordelijk. Het
zijn onze grenzen die daar bewaakt worden, en als daarbij gemarteld
wordt dan
is dat ook onze zaak. Dat geldt eveneens voor het nog veel grovere
optreden van
de Marokkaanse diensten. Het is staand beleid om buurlanden van de
Europese
Unie steeds meer het vuile werk van onze grensbewaking te laten
opknappen, en
dan kunnen we onze handen niet wassen in onschuld.”
De
Marokkaanse mensenrechtenorganisatie ABCDS
uit soortgelijke kritiek. Het houdt de Europese regeringen
medeverantwoordelijk
voor het Marokkaanse optreden tegen vluchtelingen en de
mensenrechtenschendingen die hierbij gepleegd worden.
Motieven
voor migratie
Het
EU-beleid is eenzijdig gericht op
tegenhouden van vluchtelingen. Voor de redenen waarom mensen de
gevaarlijke
overtocht ondernemen is nauwelijks aandacht. Ondertussen ligt er wel
een grote
verantwoordelijkheid voor de slechte levenssituatie in Afrikaanse
landen bij
Europese en andere westerse landen.
Het
Europees Parlement is een van de weinige
politieke fora waar enige kritiek te bespeuren is. Opmerkelijk genoeg
is deze
afkomstig vanuit het hele politieke spectrum. Zo zei
VVD-Europarlementariër
Jeanine Hennis-Plasschaert: “Gekeken moet worden naar de redenen waarom
de
migranten massaal hun land verlaten. Het volstaat niet om een cordon
van schepen
te leggen rond het Afrikaanse continent. Wat nodig is, is een integraal
plan
voor armoedebestrijding en werkgelegenheid.”
Geen
fregatten leveren
Marokko
fungeert in de praktijk als een
vooruitgeschoven grenspost voor de Europese Unie. Zowel bij het
daadwerkelijk
tegenhouden van vluchtelingen als in de daaropvolgende behandeling van
deze
mensen, worden op grote schaal mensenrechten geschonden.
De
drie fregatten die De Schelde aan Marokko
wil leveren zijn primair bedoeld om de Marokkaanse marine
'NATO-compatible' te
maken, met andere woorden de maritieme technologie aan te laten sluiten
op die
van de NAVO. Zo kan Marokko mee gaan doen aan de
'terrorismebestrijding' in de
Middellandse Zee. Maar het is zeker niet uitgesloten dat deze fregatten
ook een
rol gaan spelen bij de omstreden grensbewaking. Zolang geen garanties
geleverd
worden dat dit niet het geval zal zijn, is dit voldoende reden om een
vergunning voor de export van deze fregatten te weigeren.
Daarnaast moeten de dubieuze praktijken van Frontex onder de loep genomen worden en de Nederlandse bijdrage hieraan worden stopgezet. Wat nodig is, is inzet om de redenen voor migratie weg te nemen en een welkom voor vluchtelingen die 'Fort Europa' weten te bereiken.
Zie ook de factsheet over de levering van fregatten aan
Marokko op deze website onder publicaties/factsheets
Artsen zonder Grenzen, Violence and immigration – Report on illegal
sub-Saharan immigrants in
https://www.aerzte-ohne-grenzen.de/obj/_scripts/msf_download_pdf.php?id=2389&filename=09-05-Bericht-Marokko-Immigranten.pdfAmnesty
International,
http://www.amnesty.org/en/library/asset/EUR41/009/2006/en/dom-EUR410092006en.pdf