Uit: VD AMOK, nr.1 2000
Frank Slijper
Het Duitse besluit om deel te nemen aan de race voor een order van
duizend tanks voor het Turkse leger, laat zien hoe stekelig het
regeringspluche voor progressief links kan zijn. Ondanks haar bezwaren
tegen de order trekt Bündnis 90/Die Grünen als kleinste van de twee
regeringspartijen voorlopig aan het kortste eind. De sterk verdeelde
coalitie verkiest vooralsnog werkgelegenheid en geld boven
mensenrechten en veiligheid. Maar er speelt meer. Ook Nederland raakt
mogelijk betrokken wanneer Turkije voor de Leopardtank kiest. Zodat
Koerden binnenkort niet alleen met granaten van Eurometaal, maar ook
met pantsers, deels made in Holland bestookt kunnen worden.
Sinds 1964 verkocht Duitsland voor ongeveer acht miljard gulden
pantservoertuigen, gevechtsvliegtuigen, raketten, onderzeeërs,
machinegeweren, fregatten en wat dies meer zij aan Turkije. Een deel
(overtollige voorraden van de Bundeswehr en boedel van het opgeheven
DDR-leger) ging vrijwel voor niets als militaire ontwikkelingshulp over
in Turkse handen.
Veelvuldig en uitgebreid is de inzet van Duitse wapens tegen de
Koerdische bevolking gedocumenteerd.
De hoop dat onder een rood-groen bestuur een terughoudender koers zou
worden gevaren wat betreft wapenhandel is tot dusverre ijdel gebleken.
Hoewel het Duitse regeerakkoord en de in 1998 overeengekomen Europese
Code of Conduct stellen dat wapenexporten getoetst moeten worden aan
bijvoorbeeld de mensenrechtensituatie in het land van bestemming,
blijkt dit criterium een wassen neus. Hetzelfde geldt voor de
voorwaarde dat leveranties niet in spanningsgebieden terecht komen.
Eind oktober gaf de Bundessicherheitsrat zijn goedkeuring aan de
deelname van Duitsland aan de internationale wedstrijd die moet bepalen
wie duizend tanks voor het Turkse leger mag produceren. Het
prijskaartje van 18 miljard gulden verklaart goeddeels waarom de
voortdurende oorlog tegen de Koerden en de doodstraf voor PKK-leider
Öcalan, naast de conflicten met Griekenland tijdelijk van minder belang
werden geacht. Want dat de Leopard ook in meer bergachtig terrein,
zoals in Turks Koerdistan, nog prima uit de voeten kan staat buiten
kijf. Bondskanselier Schröder wil met de Leopard "Turkije perspectief
op Europa te geven".
Wat met betrekking tot Turkije's NAVO-lidmaatschap natuurlijk al veel
langer gold, zal met de toekomstige toetreding tot de Europese Unie nog
sterker gelden: wapenleveranties aan een bondgenoot vallen uit
diplomatiek oogpunt moeilijk te weigeren. Of anders gezegd, eenmaal lid
hebben EU-regeringen een steviger handvat om wapenexporten naar Turkije
toe te staan.
Hofleverancier Krauss-Maffei Wegmann (zoals de nieuwe fusienaam luidt)
mag nu één Leopard 2 tank op proef leveren. Naarnaast zullen de
Duitsers toe moeten stemmen in een deels Turkse produktielijn. Ergens
in 2002 zou de definitieve beslissing moeten vallen. De buitengewoon
omvangrijke wensenlijst van de Turken laat echter weinig financiële
ruimte. Uitstel van de order is dan ook niet uitgesloten.
Mocht de keus op Krauss-Maffei Wegmann vallen ligt het voor de hand dat
ook het Nederlandse bedrijfsleven een graantje mee zal pikken. Toen het
Nederlandse leger in 1979 445 Leopard 2 tanks bij de oosterburen
bestelde werd namelijk bedongen dat onze wapenindustrie onderdelen van
de order mocht gaan produceren. Ons land wil per slot internationaal
ook een partij mee kunnen blazen, maar is te klein om zelf volledige
wapensystemen te bouwen; onze scheepsbouw is wat dat betreft een
(uiterst onrendabele) uitzondering. Tegen betaling van maar liefst 273
miljoen gulden extra (op een totaalbedrag van 1,3 miljard, prijspeil
1976) werden het toenmalige DAF Special Products, Stork Werkspoor
Diesel, Conrad Stork, Oldelft, Hollandse Signaal, Verolme Elektra,
Hollandia Kloos en de RDM bij de order betrokken. De extra kosten
werden vooral verantwoord door de te verwachten positieve
werkgelegenheidseffecten. Verder zouden de bedrijven de opgedane
ervaring op het gebied van internationale samenwerking in "een volgend
project" kunnen gebruiken. Net als bij bijvoorbeeld de F-16 kan dit
betekenen dat bedrijven ook onderdelen aan andere klanten mogen
leveren. Zo vliegen er wereldwijd 1700 F-16's met een romp die door
Fokker is gebouwd. Het valt te verwachten dat bij een Turkse keus voor
de Leopard een bedrijf als SP Aerospace & Vehicle Systems (het oude
DAF SP) zal worden ingeschakeld. In zijn bedrijfsprofiel zegt het
bedrijf betrokken te zijn bij "various programs for Leopard 1 and 2
main battle tanks". Nederlands enige pantservoertuigenbouwer is
bovendien nauw verbonden aan Wegmann, met wie het het lichte
verkenningsvoertuig Fennek bouwt. Verder lijkt het Bunschotense Van
Halteren Metaal kandidaat voor de bouw van wielen voor de tank.
De commotie rond de test-Leopard voor Turkije overschaduwde een andere
order die de Duitse federale veiligheidsraad wèl weigerde. Waar de raad
oordeelde dat tanks als de Leopard niet ingezet zouden kunnen worden op
zwaar terrein als in zuidelijk Turkije, ging dat voor een serie
onderdelen voor 125 Turkse kanonnen niet op. Uit 'angst' voor
binnenlands gebruik tegen de PKK mocht deze vracht de grens niet over.
De Duitsers kennen wat dat betreft ten minste enige consistentie in de
uitvoering van hun wapenexportbeleid. Begin jaren negentig blokkeerde
de regering om dezelfde reden al de uitvoer naar Turkije van in
Duitsland geproduceerde granaten van het Zaanse Eurometaal. Nederland
heeft een dergelijke angst nooit gekend. Al jaren vertrouwt het
blindelings dat Eurometaal's artilleriegranaten alleen voor
"NAVO-doeleinden" worden gebruikt.
Begin jaren negentig had Nederland weinig boodschap aan dat Duitse
veto. De regering had eerder hard moeten knokken voor een licentie voor
de van oorsprong Amerikaanse brisantgranaten. De order van 206.000
M483-granaten voor Turkije was bovendien in grote mate bepalend voor de
overlevingskansen van het zieltogende Eurometaal. "Een eenzijdige
beëindiging van het contract zou op korte termijn het einde van het
bedrijf Eurometaal betekenen, met als direct effect het verlies van 200
arbeidsplaatsen". Nederland lapte daarom het Duitse veto aan zijn laars
en verzon een list. In 1993 verhuisde de hele productielijn vanuit
Liebenau, via Nederland, naar Turkije. Het M483 samenwerkingsproject
loopt nog door tot 2002.
Dat de granaten tegen Koerdische burgers ingezet kunnen worden, gaat er
bij de opeenvolgende ministers van Buitenlandse Zaken niet in. Zo wist
Van den Broek: "Dit type munitie is volstrekt ongeschikt om tegen
guerrilla-achtige aanvallen in te zetten". Van Mierlo is minder stellig
en noemt gebruik tegen de Koerden "in theorie niet onmogelijk, maar
moet vanwege haar aard onwaarschijnlijk worden geacht". Dokumenten die
in december 1992 bij Eurometaal werden ontvreemd zijn hierover het
duidelijkst. "Het projectiel M483A1 kan dan ook zowel tegen personeel
als materiele doelen worden ingezet" (zie ook VeeDee AMOK, 1993 nr.1).
Waar Duitsland dus weigert (onderdelen voor) artilleriesystemen aan
Turkije te leveren, kent Nederland die scrupules niet. Daarmee is het
zeer onwaarschijnlijk dat, als het tot een Duitse Leopard-order komt,
de deelname van Nederlandse bedrijven een stroobreed in de weg zal
worden gelegd. Zo is de Europese gedragscode vooral een kwestie van
mooie woorden en blijft Nederland met al z'n mooie woorden een van de
schijnheiligste kindjes uit de klas.