Kleine wapens in Nederland, een overzicht

Martin Broek
october 1999

Geen enkele campagne tegen wapenhandel en -productie is zo effectief geweest als de campagne tegen de landmijnen. Deze campagne gericht tegen een specifiek wapen wist een groot aantal actiegroepen en NGO's aan zich te binden vanuit o.a. de vredes-, de Derde Wereld- en de mensenrechtenbeweging. Als opvolger van de landmijnen campagne zijn veel organisaties begonnen met een campagne tegen de handel in kleine wapens. Geweren en pistolen spelen een belangrijke rol bij het geweld in conflict gebieden en in zogenaamde no-go area's in steden en bovendien worden kleine wapens gebruikt voor mensenrechtenschendingen.

De Nederlandse overheid speelt een belangrijke rol om het vraagstuk van de kleine wapens in internationale fora aan de orde te stellen. Vorig jaar heeft Nederland tijdens het voorzitterschap van de Europese Unie een voorstel gedaan de handel in deze wapens te beperken. Nederlandse actiegroepen en NGO's zijn op nationaal niveau nauwelijks actief betrokken bij deze campagne. Dat heeft een duidelijke reden. Nederlandse bedrijven produceren geen kleine wapens en nauwelijks kleinkaliber munitie (alleen Air Munition International BV en Metaalwarenfabriek Tilburg B.V)(noot 1: Air Munition International BV leverde niet-dodelijke kogels aan onder andere politie onderdelen in Noord-Ierland, VS, GB, Nederland en Maleisie. Metaalwaren-fabriek Tilburg B.V. produceert 5.56 tot 30 mm munitie.). Voor nationaal georienteerd anti-wapenhandel werk op dit gebied is dus nauwelijks emplooi.

Waarde van afgegeven vergunningen voor de definitieve uitvoer van militaire goederen in 1997 per categorie

1997 1998
Klein kaliber wapens (12,7 mm) 1,4 1,8
Totaal afgegeven vergunningen 2.438,0 951,7
% Kkw/Totaal 0,06% 0,19%
waarde in mln. guldens


Toch zijn er wel een aantal terreinen aan te geven waar in Nederland kleine wapens een rol spelen:

Legale leveringen

Bij de eerste drie categorieen gaat het grotendeels om zaken die gedaan worden met overheidstoestemming. Al zijn illegale leveringen hier ook niet uit te sluiten. De leveringen van Oldelft in de jaren tachtig en negentig aan Irak en Jordanie zijn daar een goed voorbeeld van. Als dergelijke leveringen bekend worden zal de overheid meestal een juridische procedure starten. In uitzonderlijke gevallen zal de Nederlandse overheid zelf als smokkelaar optreden. Dit gebeurde met geheime leveranties aan de Surinaamse president Bouterse in de jaren tachtig en in de jaren negentig aan de Surinaamse legerleider Gore om hem te steunen tegen diezelfde Bouterse. Echter in de meest voorkomende gevallen gaat het hier om legale leveringen. Legaal betekent niet dat deze leveringen wel door de beugel zouden kunnen. Juist op het gebied van de legale handel kunnen actiegroepen en NGO's een meningsverschil met de overheid hebben over wat wel en niet wenselijk is. De levering van Garant geweren aan de Verenigde Arabische Emiraten kon volgens het Platform tegen Wapenhandel niet, terwijl de overheid hier wel toestemming voor gaf.

Nachtzicht apparatuur

Delft Instruments - het vroegere Oldelft - is een bekende wapenproducent in Nederland. De optische apparatuur die dit bedrijf produceert behoord voor een deel tot de handvuurwapens, het gaat hierbij dan om de nachtzichtapparatuur die naast of op een geweer kan worden gebruikt. Delft Instuments leverde onder andere de technologie aan India voor de bouw van modules voor helderheidversterkers (een simpele variant van de nachtzicht apparatuur) om klanten in de Derde Wereld hiervan te voorzien. Het bedrijf heeft tevens zeer goede contacten in China. De Nederlandse landmacht kocht onlangs het LION infrarood nachtzichtsysteem van Signaal USFA en Delft. Een ander systeem van de bedrijven is PILAR bedoeld om geweervuur van de tegenstander op te sporen en daar gelijk met schoten op te reageren. De Franse krijgsmacht gebruikte het systeem al in Bosnie. Beide bedrijven proberen het wapen op de internationale markt te verkopen en werken daarbij samen met DRA en GEC-Marconi Sensors in Groot - Brittannie en Thomson-CSF Optronique in Frankrijk. Bovendien is PILAR al ter verkoop geshowd op wapenbeurzen in Singapore en Santiago de Chili. Voor wie dat wil is het niet moeilijk om nachtzichapparatuur aan te schaffen. Het Amsterdamse Reinaert Electronics verkoopt voor �1.386,50 nachtzichtapparatur van het West-Duitse leger, goed voor zicht tot 300 meter.

Revisie

Revisie en onderhoud van handvuurwapens en munitie (hiervan tevens productie) voor alle drie de krijgsmacht onderdelen is in Nederland gecentraliseerd bij de Bewapeningswerkplaatsen (BW) in Den Helder. BW houdt zich bezig met onderhoud en reparatie van wapens als Diemaco, Uzi, FAL, MAG, .50, 25 mm en de Goalkeeper. De bewapeningswerkplaatsen zijn onderdeel van een groep marinebedrijven in Den Helder, de zogenaamde SEWACO-groep. Deze samenwerking is tot stand gekomen als onderdeel van de bezuinigingsoperaties bij de krijgsmacht. BW draait met een geringe winst en houdt zich - naast het al genoemde werk aan handvuurwapens - bezig met onderhoud aan o.a. granaten, torpedo's en artillerie. Ook andere NAVO-lidstaten maken van BW gebruik. Vanuit bezuinigingsoverwegingen moeten bedrijven als BW economisch steeds meer rationaliseren. Dat betekent o.a. het aanbieden van producten aan klanten. Deze hoeven zich niet perse te beperken tot NAVO-landen. In 1993 dreigde de acquisiteur van BW ontslagen te worden, een brief naar de staatssecretaris van defensie leverde op dat deze beloofde zijn best te doen: "Extra werk naar Den helder te krijgen." Een mooie geste aan het bedrijf dat zelf al besloten had meer marktgericht en klantvriendelijk te gaan werken. BW doet inmiddels al zaken met een niet nader genoemde klant in het Midden- Oosten en sleepte daar eind 1995 begin 1996 een forse order binnen.

Afstoting

Het Nederlandse leger heeft een deel van zijn handvuurwapens vervangen door nieuwe geweren en bovendien is een groot deel van de bezuinigingen doorgevoerd door het personeelsbestand bij Defensie in te krimpen. Hierdoor is een groot deel van de pistolen, geweren en pistool mitrailleurs overbodig geworden. Deze wapens worden, tenzij er een 'respectabele' klant is, vernietigd. Vanzelfsprekend gaat het bij deze klanten om andere staten die worden getoetst aan het Nederlandse wapenexportbeleid. Dat betekent echter wel dat ze ter verkoop worden aangeboden. De Novib pleit voor verschroting van deze wapens op nationaal en Europees niveau.

Bij de overheid in 1998 en 1999 in de aanbieding:

1998 1999 Prijs p.s.
Browning pistool (9 mm) 17.952 - f 75,--
Karabijn M1 (0,30 inch) 14.321 - f100,--
Garand M1 geweer (0.30 inch) 3.062 - f100,--
FAL geweer (7.62 mm) 19.302 2.333 f250,--
Bren Mitrailleur (7.62 mm) 1.792 - f100,--
Uzi Pistoolmitrailleur (9 mm) 28.866 10.870 f200,--
11.800 handgranaten worden vernietigd
Bronnen: brief staatssecretaris van Defensie 8/05/91, 21 800 nr.. 44. Materieelprojecten overzicht 1998.

Prive-ondernemingen

Er is een aantal winkels in Nederland waar handvuurwapens worden verkocht. Een beetje bladeren door de tijdschriften die voor de + 50.000 Nederlandse sportschutters te koop zijn, maakt duidelijk dat er maar weinig niet te koop is. Het aanbod loopt van alarmpistolen tot aan klinkende namen als FAL en Lee Enfield. Nederlandse sportschutters mogen met bijna alles schieten en de winkels bieden dat allemaal aan. Een paar van de bekendste zijn Technisch Bureau H.A. "Bob"Muller (importeur en distributeur voor de vakhandel en fabrieksagent voor de overheid en J.F.Y. die ook in de militaire pers adverteren. J.F.Y. verkoopt volgens een advertentie in Jane's nieuwe en gebruikte anti-tank wapens, machinegeweren, munitie etc. 'voor iedere beurs'. Het is ook mogelijk Nederlandse producten in het buitenland te kopen. Het Amerikaanse bedrijf Century International Arms Inc. dat alle soorten militaire en politie wapens aan de man brengt verkoopt Nederlandse .30-06 munitie. Afgelopen zomer werd de positie van deze branche onder de loep genomen door twee leden van het bureau Vuurwapencriminaliteit van het korps Amsterdam-Amsteland. In hun artikel in het Algemeen Politieblad stellen zij dat de erkende Nederlandse wapenhandelaren wapens 'zwart- wassen,' wat wil zeggen dat ze aankopen buiten de administratie houden en met grote winst het illegale circuit insluizen. De schrijvers pleiten ervoor dat de financiele administratie van de wapenhandelaars regelmatig wordt onderzocht om hier meer zicht op te krijgen. Onlangs heeft de politie het rapport 'aanpak illegale wapens' gepubliceerd. Er moet wat aan gebeuren, "anders zitten we over een paar jaar met een situatie in Nederland waarin sprake is van steeds meer doden en gewonden bij schietincidenten en een ongelimiteerde beschikking over vuurwapens bij grotere, maar ook steeds meer bij kleinere criminelen." Het gaat bij dit soort wapengebruik vooral om een openbare orde probleem en minder om wapenhandel in de traditionele zin van het woord. Het is duidelijk dat de politie sinds enige tijd meer aandacht voor de kwestie heeft.

Smokkel

Smokkel via lucht- en zeehavens is waarschijnlijk de belangrijkste bijdrage van Nederland aan de export van kleine wapens. In de kwestie rond de smokkel van wapens naar Rwanda werd bij de BCC een Nederlandse wapenhandelaar genoemd. Er is echter in het algemeen nauwelijks iets over bekend. Schiphol is recentelijk twee maal in het nieuws geweest als doorvoerhaven voor vermoedelijke grondstoffen voor chemische wapens (naar Soedan en Israel). De Rotterdamse haven werd recentelijk gebruikt voor illegale doorvoer van wapens naar Iran. In Vlissingen werden militaire vrachtwagens bedoeld voor transport naar het toenmalige Zaire onderschept en in de Belgische havenstad Oostende werden Nederlandse jeeps voor hetzelfde land aangehouden en terug gestuurd naar Nederland. Het gaat hier om een topje van de ijsberg. Het is natuurlijk veel gemakkelijker jeeps en vrachtwagens te traceren dan veel kleinere geweren of munitie. Voorlopig moeten we volstaan met de weinig precieze maar wel alarmerende opmerking van VVD kamerlid Van den Doel die erop wees dat de KLM, in 1997 alleen, meer dan 1000 maal wapens heeft doorgevoerd o.a. naar de Sierra Leone, de Filippijnen, Cyprus en Libanon. "Dagelijks worden via het Nederlands grondgebied vrachten met wapens de gehele wereld rondgestuurd,"aldus Van den Doel. De Adviesraad voor Internationale Vraagstukken (AIV), waarvan o.m. oud-premier Lubbers lid is, heeft dit jaar een advies aan de regering uitgebracht waar ze pleiten voor het instellen van een nationale commissie om zeker te zijn "dat vanuit Nederland geen illegale handel en door Nederland geen doorvoer van conventionele (lichte) wapens plaats heeft." De raad verwacht "dat de instelling van een nationale commissie een efficienter gebruik van beschikbare informatiebronnen tot gevolg zal hebben." De werkwijze van deze raad zal dan zo min mogelijk moeten werken met schimmige aanwijzingen en geheimhouding, zoals bijvoorbeeld rond de transporten naar Soedan het geval was, waar nauwelijks informatie werd gegeven. De BVD heeft al als taak - om in samenwerking met de Militaire Inlichtingen Dienst en buitenlandse partners (in het laatste jaarverslag worden Jordanie, Marokko, Rusland, de Oekraine en Turkije met name genoemd) - Economische en Buitenlandse Zaken te informeren over proliferatie van wapens. Geheimzinnige controles kunnen er gemakkelijk toe leiden dat de strikte naleving van de wapenexportwetgeving en controle op doorvoer vooral een politieke zaak wordt; geen wapens naar extremistische groeperingen en anti- Westerse landen. Een uitspraak van premier Kok geeft waarschijnlijk het meeste inzicht in de Nederlandse beleid de doorvoer van wapens te beperken: "Er gaat vrij veel gevaarlijks door de lucht, wat niet zou moeten," stelde hij na het bekend worden van een deel van de lading van de Israelische El- Al Boeing. Hij weet echter niet hoe Nederland hierover zou moeten worden geinformeerd. Op dit moment wordt 99% van de doorvoer niet gemeld. Geeft hij hier de opsporingsdiensten een brevet van onvermogen of is het onwil van de regering om de mooie woorden in daden om te zetten. Het beleid aanzienlijk verbeteren kan simpelweg door het uittrekken van enkele tientallen miljoenen guldens om in Nederland specialisten vrachten te laten controleren. Echter met een consequente aanpak van de illegale wapenhandel via de lucht- en zeehavens (bijvoorbeeld een degelijke controle van vrachtbrieven en een hoge frequentie van steeks proef gewijze onderzoeken naar lading) zou 'Nederland distributie land' zich in de vingers snijden, dat levert immers vertraging van de doorvoer op en dat is in een economie waar tijd geld is geen reclame voor Nederlandse lucht- en zeehavens.

Diefstallen bij defensie en detailhandel

Diefstal van wapens uit het leger of de officiele vakhandel komt natuurlijk ook voor. Daarvan zijn een aantal beruchte voorbeelden bekend. De in de jaren tachtig in Belgie actieve Bende van Nijvel toonde aan dat alle methoden gebruikt kunnen worden. De bende stal wapens van de Rijkswacht, wapenhandelaren in Dinant en Wavere en bij een directeur van FN Herstal, een van 's wereld bekendste producenten van handvuurwapens. In Nederland verdwijnen elk jaar wel ergens een aantal geweren. Afgelopen voorjaar liepen twee rekruten tegen de lamp nadat ze een Diemaco geweer hadden gestolen van een collega, op bestelling van iemand uit het illegale circuit. Niet altijd worden dieven betrapt en dan lekken Nederlandse dienstwapens weg naar criminele milieus.

Kleine wapens een probleem

Het gaat bij kleine wapens voor een belangrijk deel om een beheersings en openbare orde probleem. Defensie zal zelf paal en perk willen stellen aan de diefstallen. De overheid heeft veel meer mogelijkheden criminelen die over handvuurwapens beschikken of deze illegaal verkopen op te sporen dan welke NGO dan ook. De detailhandel en de Nederlandse sportschutters controleren is eveneens een overheidstaak. Het belangrijkste deel van de controle, die op de doorvoer via lucht- en zeehavens stuit echter op een economische bezwaar.
Daar waar het legale leveranties betreft zou de Nederlandse overheid haar handvuurwapens moeten verschroten inplaats van ze nog steeds te koop aan te bieden. De Bewapenings Werkplaatsen moet verboden worden handvuurwapens van anderen te reviseren en Delft Instruments moet eindelijk eens aan banden worden gelegd. Nederland blaast hoog van de toren, maar heeft zelf wel wat boter op het hoofd en richt zich vooral op internationale regelgeving in de Europese Unie en de Verenigde Naties. Nederland leverde zelf overigens wel handvuurwapens, nadat ze met dit initiatief begon; er werd geld beschikbaar gesteld om de Palestijnse politie te voorzien van 20 Amerikaanse Ingram handvuurwapens, ter waarde van � 36.000 en Nederland verkocht 400 Garant geweren aan de Verenigde Arabische Emiraten.
Het draait bij de handel in kleine wapens voor een belangrijk deel om controle. Controle op de leveranties van de overheid door het parlement en maatschappelijke organisaties en controle door politie en Economische Controle Dienst van illegale verkopen en transporten.