Nederland en de wapenhandel naar Indonesië

Op 16 september jl. stelde de Europese Unie een wapenembargo in tegen Indonesië. Nederland speelde bij het tot stand komen hiervan een bizarre rol. Een blik op de geschiedenis van Nederland als wapenleverancier aan de archipel maakt duidelijk waarom. In de jaren zeventig en tachtig was Nederland een van de belangrijkste leveranciers van wapens aan Indonesië. Het ging hier kortweg - zie voor een uitgebreider overzicht kader - om transportmiddelen (vliegtuigen en voertuigen), pantservoertuigen en tanks, marineschepen en technologie daarvoor. De belangrijkste leveranciers waren de Nederlandse overheid en Hollandse Signaal Apparaten (HSA). Het Zweedse onderzoeksinstituut SIPRI berekende dat Nederland in de periode 1988-1992 na de Verenigde Staten de belangrijkste leverancier van wapens aan Indonesië was. Sinds die tijd hebben de Britten en Duitsers Nederland voorbij gestreefd. De Verenigde Staten begonnen in 1994 de export van steeds meer wapentypen naar Indonesië te verbieden.

Nederlandse wapenhandel met Indonesië 1990-98 In miljoenen guldens:
1990	-
1991	2,930.537
1992	8,148.762
1993	0,120.339
1994	17,813.006
1995	5,154.604
1996	1,877.639
1997	7,6
1998	9,6
1999 (jan-jun)	81,5

De huidige president van Indonesië Habibie is de centrale figuur in de Indonesische wapenindustrie. In 1978 werd hij door Soeharto teruggehaald uit Duitsland waar hij bij MBB werkte, nu onderdeel van Duitslands grootste wapenfabrikant DASA, om in Indonesië de wapenindustrie op te bouwen. Twintig jaar later bouwen de bedrijven die hij nieuw leven heeft ingeblazen vliegtuigen, marineschepen, raketsystemen, handvuurwapens etc. Dit alles met kennis uit vooral Europese landen. In Surabaya worden nu bijvoorbeeld patrouilleschepen nagebouwd op basis van kennis van het Duitse Lürssen. Een belangrijk onderdeel van die schepen komt echter uit Zweden (kanonnen van Bofors) en Nederland (alle technologie die de projectielen op hun doel moeten afvuren). Alle belangrijke marine schepen van de Indonesische marine zijn en worden nog steeds uitgerust door Nederlands grootste wapengrutter: Hollandse Signaal Apparaten (HSA) uit Hengelo. In mei van dit jaar werd bekend dat Buitenlandse Zaken toestemming had verleend voor een order van 81 miljoen gulden. Het betreft hier de meest omstreden order van de jaren negentig. Eén die al speelt sinds 1994. In dat jaar werden de eerste contacten gelegd voor de levering van commandocentrales en sensortechnologie, bedoeld voor patrouilleschepen en voor trainings-systemen die geplaatst zouden worden bij de Indonesische werf PT Pal in Surabaya. In dit contract was ook over-eengekomen dat technologie door HSA aan Indonesië zou worden verkocht die het PT Pal en PT Len - een hightech defensiebedrijf in Bandung - mogelijk zou maken om zelf onderdelen van de wapens te produceren en te testen. Eind 1995 stelde Minister Pronk dat de levering niet door zou moeten gaan, omdat Nederland het Indonesische leger "niet in staat zou moeten stellen nog meer te doen wat niet mag." Van Mierlo had hier niet zoveel bezwaar tegen. GroenLinks en SP citeerden in Kamervragen de uitspraak van de toenmalig opperbevelhebber van het Indonesische leger dat marineschepen gebruikt zouden worden 'to overcome disturbances from within.' Dat was geen nieuws, het leger van Indonesië heeft al jaren lang een interne rol, aldus Van Mierlo en dus ook geen nieuw argument om van de leveringen af te zien. Geheel in lijn met deze botte visie bleek uit verschillende bronnen dat de levering door ging. Door onderzoek van ARGOS en de Campagne tegen Wapenhandel bleek dat steeds kleine beetjes van de hele �deal� werden geleverd. Echter voor de grote bulk van de order werd in november 1998 geen exportvergunning gegeven. Het zou volgens Minister van Aartsen geen pas hebben om een land in economische crisis dure wapensystemen te verkopen en eerst zou de rol van het leger duidelijk moeten zijn. Habibie, PT Pal en HSA op hun achterste benen wisten de minister om te krijgen en de vergunning werd alsnog verstrekt. Om deze beleidskronkel te verdedigen werd een aantal nieuwe argumenten naar voren gebracht: er kwamen democratische verkiezingen aan in Indonesië, de economie trok weer aan en op Oost-Timor zou een referendum georganiseerd worden. Gelegenheidsargumenten om wapen-tsjaar Habibie van dienst te zijn, terwijl de activiteiten van de milities op Oost-Timor toen al duidelijk waren. Bovendien waren delen van het leger achter de schermen bezig met destabiliserende activiteiten op de Molukken en was de repressie in Atjeh van een omvang die uiteindelijk zou leiden tot 200.000 interne vluchtelingen. In September werd op Europese Unie niveau een wapenembargo tegen Indonesië ingesteld. Door Nederlandse en Franse druk werd dit beperkt tot vier maanden. Eindelijk had HSA het groene licht en nu ging de EU problemen maken. Opvallend detail is dat in Frankrijk het moederbedrijf van HSA, Thomson CSF zetelt. Het is bizar dat Nederland samen met het meest beruchte land van de Europese Unie op het gebied van wapenhandel oppositie voert tegen een dergelijk embargo. Het is wel begrijpelijk. Nederland kan zo nog net zijn afspraken met Indonesië nakomen dat de levering voor begin februari 2000 afgerond moet zijn en dat kan nog net want het embargo loopt op 17 januari af een dag na het kerstreces.

Op 9 november 1999 zal de Nederlandse regering zijn wapenexportbeleid verdedigen tegenover de Tweede Kamer. Indonesië staat op de agenda. Je kan nu al raden wat de Regering zal zeggen. We houden ons keurig aan dat embargo en eigenlijk betreft het geen wapens; het gaat om strategische technologie. Na de Golfoorlog van 1990-1991 en de daarmee gepaard gaande CNN-beelden kan echter iedereen weten dat de technologie bij oorlogsvoering de doorslag geeft. Hopelijk laten de Kamerleden zich niet door de minister om de tuin leiden en wordt het embargo verlengd, totdat de rol van de militairen in Indonesië echt is uitgespeeld.